W polskich przedszkolach ubywa dzieci. Za kilka lat mniejsze roczniki zaczną mocniej zmieniać również szkoły podstawowe. Dla samorządów oznacza to konkretne pytanie finansowe: jak utrzymać dobrą edukację, gdy uczniów jest mniej, ale budynki, transport i kadra nadal kosztują?
Niż demograficzny często pokazuje się na wykresach liczby urodzeń. Jego skutki widać jednak także w lokalnych budżetach. Gmina musi zaplanować, ile oddziałów otworzyć, jak wykorzystać szkolne budynki i skąd wziąć środki na ich utrzymanie.
1,36 mln dzieci w roku szkolnym 2025/2026
Według wstępnych danych GUS do placówek wychowania przedszkolnego uczęszczało 1,36 mln dzieci. To o 6,2 proc. mniej niż rok wcześniej. Liczba placówek spadła w tym samym czasie o 1,8 proc.
Dlaczego koszt na jednego ucznia może rosnąć?
Wydatki szkoły nie zmniejszają się dokładnie w takim tempie, w jakim ubywa dzieci. Nawet mniejszy oddział potrzebuje sali, nauczyciela i zajęć. Budynek nadal trzeba ogrzać, posprzątać, ubezpieczyć i remontować.
Liczba uczniów spadła w takim przykładzie o 40 proc. Nie oznacza to jednak, że koszt utrzymania budynku albo prowadzenia lekcji również spadnie o 40 proc.
W rezultacie wydatek w przeliczeniu na jedno dziecko może wzrosnąć, choć szkoła nie zaczęła działać drożej z powodu złego zarządzania.
Co to oznacza dla budżetu gminy?
Samorząd finansuje oświatę obok wielu innych zadań: dróg, transportu, gospodarki komunalnej czy pomocy społecznej. Gdy utrzymanie małych oddziałów pochłania coraz większą część dostępnych środków, trudniej znaleźć pieniądze na pozostałe potrzeby.
| Wydatek | Czy mocno spada wraz z liczbą uczniów? | Dlaczego? |
|---|---|---|
| Utrzymanie budynku | Nie zawsze | Szkołę nadal trzeba ogrzać, oświetlić, sprzątać i remontować. |
| Kadra | Częściowo | Mniejsza liczba uczniów nie zawsze pozwala proporcjonalnie zmniejszyć liczbę nauczycieli. |
| Transport uczniów | Nie musi | Przy reorganizacji szkół odległości mogą wzrosnąć, co może zwiększyć koszty dowozu. |
| Wyposażenie i infrastruktura | Powoli | Budynki i wyposażenie istnieją niezależnie od tego, czy korzysta z nich 150 czy 100 uczniów. |
Nie można jednak powiedzieć, że za każdym ubywającym uczniem z budżetu gminy automatycznie znika jedna stała kwota. System finansowania oświaty uwzględnia różne zadania i cechy szkół.
Istnieją również rozwiązania wspierające małe placówki oraz szkoły na terenach wiejskich. Dlatego wpływ niżu demograficznego trzeba analizować osobno dla każdej gminy.
Czy zamknięcie szkoły zawsze przynosi oszczędność?
Nie zawsze. W mieście, gdzie kilka szkół działa blisko siebie, połączenie oddziałów może ułatwić wykorzystanie sal i kadry. Na wsi taka decyzja może oznaczać dłuższy dojazd uczniów i dodatkowe koszty transportu.
Duże miasto
Jeżeli kilka placówek znajduje się blisko siebie, reorganizacja może ułatwić lepsze wykorzystanie budynków, sal i kadry.
Teren wiejski
Zamknięcie placówki może oznaczać dalszy dojazd dzieci, potrzebę organizacji transportu oraz dodatkowe koszty dla samorządu.
Trzeba też uwzględnić to, co trudno sprowadzić do jednej pozycji w tabeli: czas spędzany przez dziecko w drodze, dostępność szkoły dla rodzin oraz rolę placówki w lokalnej społeczności.
Mniej dzieci może też oznaczać mniejsze grupy
Samorząd nie musi odpowiadać na niż demograficzny wyłącznie ograniczaniem liczby placówek. Może zdecydować, że wykorzysta wolne miejsca do tworzenia mniejszych grup i poprawy warunków nauki.
Takie podejście zapowiedział w 2026 r. Kraków w odniesieniu do przedszkoli samorządowych. Miasto postanowiło utrzymać ich sieć i umożliwić tworzenie mniejszych oddziałów.
To wybór, który może przynieść korzyści dzieciom, ale jednocześnie wymaga zapewnienia odpowiednich pieniędzy w budżecie.
Najważniejsze zadanie: planować wcześniej
Dzisiejsza liczba przedszkolaków pokazuje, jakie roczniki będą w kolejnych latach trafiały do szkół. Samorządy mogą więc przygotować kilka wariantów organizacji placówek, zanim puste miejsca staną się kosztownym problemem.
Dopiero zestawienie tych danych pozwala ocenić, czy lepszym rozwiązaniem będzie utrzymanie mniejszych oddziałów, połączenie szkół czy inne wykorzystanie części pomieszczeń.
Dane o kolejnych rocznikach są dostępne już dziś. Dlatego samorządy mogą wcześniej przełożyć prognozy demograficzne na wieloletni plan finansowy dotyczący szkół, kadry, budynków i transportu.
Źródła
Inspiracja do opracowania tematu:
„Spadek liczby dzieci uderza w szkoły”, „Rzeczpospolita”, 24 września 2026 r., dodatek „Demografia. Gospodarka pokoleń”.
Dane dotyczące liczby dzieci i placówek:
Główny Urząd Statystyczny – „Edukacja w roku szkolnym 2025/2026 (wyniki wstępne)”
Informacje dotyczące finansowania oświaty:
Ministerstwo Edukacji Narodowej – informacje o potrzebach oświatowych samorządów na 2026 r.
Przykład działań samorządu:
Urząd Miasta Krakowa – „Dzieci jest mniej, ale Kraków utrzyma sieć przedszkoli”, 23 maja 2026 r.